مصرف نیمی از بنزین بدون نیاز به کارت سوخت!

به گزارش انرژی شرق و به نقل از تسنیم، بحران بنزین به مراحل حساسی وارد شده است. بر اساس اطلاعات جدید شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی ایران، مجموع مصرف بنزین کشور در هشت روز ابتدایی شهریور به یک میلیارد و 185 میلیون لیتر رسیده که نشان‌دهنده تقاضای روزانه بی‌سابقه‌ای معادل 148 میلیون لیتر است. این آمار حاکی از حداقل مصرف روزانه 135 میلیون لیتر و حداکثر مصرف روزانه 154 میلیون لیتر می‌باشد.

با افزایش چالش‌های مربوط به بنزین، در هفته‌های اخیر ایده‌های مختلفی به سیاست‌گذاران ارائه شده است. یکی از این ایده‌ها، اصلاح سیستم چندنرخی بنزین و دیگری، تخصیص بنزین به کد ملی است. با توجه به تحولات اخیر و مباحث مطرح‌شده در داخل و خارج از دولت، به نظر می‌رسد که ایده تخصیص بنزین به کد ملی در حال حاضر به مرحله اجرایی نخواهد رسید.

در این میان، برخی کارشناسان به ایده‌های غیرقیمتی اشاره می‌کنند و برخی دیگر بر این باورند که می‌توان نرخ سوم بنزین را از اعداد پایین‌تر (به عنوان مثال، لیتری 10 هزار تومان) آغاز کرده و به صورت فصلی و تدریجی آن را تعدیل کرد. این ایده همچنین در مصوبه سال 1404 هیئت‌وزیران نیز مطرح شده است.

یکی از ایده‌های غیرقیمتی که کارشناسان پیشنهاد می‌دهند، شناسه‌دار کردن کارت سوخت جایگاه‌هاست. داده‌های رسمی نشان می‌دهد که ترکیب این ایده با اعمال نرخ روی پله سوم می‌تواند به دولت در مدیریت و کاهش مصرف کمک کند. همچنین این طرح می‌تواند با افزایش سهم CNG در سبد سوخت کشور، بخشی از مصرف بنزین را کاهش دهد. طبق داده‌های رسمی، در حال حاضر سهم CNG از کل مصرف سوخت خودروهای بنزینی به 9 درصد رسیده است، در حالی که این عدد در سال 1398 به 25 درصد و در برخی روزها به 28 درصد نیز رسیده بود.

در حال حاضر، حدود 50 درصد از مصرف بنزین کشور بدون استفاده از کارت سوخت انجام می‌شود. سامانه هوشمند کارت سوخت که در تیرماه 1386 با هدف مدیریت مصرف و نظارت بر توزیع سوخت راه‌اندازی شد، به عنوان ابزاری برای سهمیه‌بندی بنزین طراحی نشده بود، بلکه قرار بود به سیاست‌گذاران نشان دهد که بنزین توزیع‌شده در کشور کجا و به چه میزان مصرف می‌شود. اکنون، پس از نزدیک به دو دهه، اهمیت این کارکرد اطلاعاتی بیش از پیش نمایان شده است.

اهمیت کارت سوخت در ایران به این دلیل است که بنزین و گازوئیل در کشور ما کالایی کاملاً یارانه‌ای هستند و فاصله قیمتی آنها با کشورهای همسایه بسیار زیاد است. این موضوع انگیزه قاچاق حامل‌های انرژی را افزایش می‌دهد. در چنین شرایطی، کارت سوخت شخصی ارزش اقتصادی بیشتری نسبت به سهمیه‌بندی دارد. با استفاده از کارت شخصی، مصرف بنزین به یک خودرو و در نتیجه به یک الگوی مصرف مشخص متصل می‌شود. در صورت مصرف غیرمتعارف یک خودرو در یک بازه زمانی، امکان شناسایی و بررسی آن وجود دارد؛ اما در سوخت‌گیری با کارت جایگاه، این قابلیت به شدت کاهش می‌یابد.

بر اساس داده‌های رسمی، در دوره‌هایی که قیمت سوخت تغییر کرده و قیمت‌ها دو نرخی (سهمیه‌ای و غیرسهمیه‌ای) بوده‌اند، نرخ استفاده از کارت سوخت به طور قابل‌توجهی افزایش یافته و در دوره‌هایی که نرخ بنزین برای چندین سال تک‌نرخی یا ثابت بوده، نرخ استفاده از کارت سوخت شخصی به شدت کاهش یافته است. نمونه بارز این وضعیت، مربوط به سال‌های 1394 تا آبان 1398 است که در آن دولت بنزین را تک‌نرخی کرده و به قیمت هزار تومان عرضه می‌کرد که منجر به کنار گذاشتن کامل کارت سوخت شخصی شد.

پس از اجرای سیاست افزایش قیمت بنزین در آبان 1398، نرخ استفاده از کارت سوخت در ماه‌های اول به حدود 70 تا 80 درصد رسید و این عدد تا دی‌ماه 1400 نیز بالای 60 درصد باقی ماند. اما با پیشخور شدن افزایش نرخ بنزین با تورم و عدم افزایش تدریجی قیمت بنزین در سال‌های 1398 تا آذرماه 1404، نرخ مصرف سوخت از طریق کارت سوخت شخصی به حدود 50 درصد و حتی پایین‌تر رسید. در آذرماه 1404 و پس از اجرای نرخ سوم بنزین، سهم سوخت‌گیری با کارت شخصی به سرعت از حدود 50 تا 55 درصد به حدود 73 درصد در دی و بهمن رسید، در حالی که سهم کارت سوخت جایگاه از حدود 45 تا 50 درصد به 26 درصد کاهش یافت.

با تشدید تورم و عدم اجرای کامل سیاست نرخ سوم، نرخ استفاده از کارت سوخت شخصی که در دی و بهمن سال گذشته به 74 درصد رسیده بود، به 60 درصد تا مردادماه و به 52 درصد در انتهای مرداد و اوایل شهریور کاهش یافته است. همچنین سهم کارت سوخت جایگاه که در دی و بهمن سال گذشته به حدود 26 درصد کاهش یافته بود، در مرداد به 40 درصد و اکنون به حدود 48 درصد رسیده است. به عبارت دیگر، در حال حاضر نزدیک به 50 درصد از بنزین مصرفی کشور با کارت سوخت جایگاه یا به عبارتی بدون رصد دولت انجام می‌شود.

سهم بالای کارت سوخت جایگاه از منظر قاچاق یا انحراف مصرف بنزین از سیستم توزیع رسمی به سمت تولیدات صنعتی یا سایر مصارف غیرخودرویی اهمیت زیادی دارد. به عبارت دیگر، زمانی که سهم کارت سوخت جایگاه کاهش یابد، امکان خروج بنزین از چرخه رسمی کمتر می‌شود و برعکس، زمانی که سهم کارت جایگاه افزایش می‌یابد، عملاً رصد حدود 40 تا 50 درصد از مصرف بنزین غیرممکن می‌شود. به گفته مسئولان دولتی، برخلاف گازوئیل، در بنزین قاچاق این حامل انرژی به خارج تنها شکل خروج آن از چرخه رسمی نیست؛ بلکه بخشی از بنزین ممکن است در فعالیت‌هایی خارج از مصرف معمول خودرو، از جمله مصارف صنعتی یا در فرآیند تولید محصولاتی مانند تینر و حلال‌ها مورد استفاده قرار گیرد. از این منظر، کارت سوخت جایگاه را می‌توان یکی از نقاط کور زنجیره توزیع بنزین دانست.

اهمیت این موضوع زمانی بیشتر می‌شود که قیمت بنزین برای چندین سال در کشور ثابت نگه داشته شده و قیمت آن با ارزش واقعی و همچنین قیمت‌ها در آن‌سوی مرزهای کشور شکاف زیادی دارد. این موضوع انگیزه اقتصادی برای خروج سوخت از شبکه رسمی را افزایش می‌دهد. در همین خصوص، داده‌های رسمی نشان می‌دهد در مقاطعی که سیاست قیمت‌گذاری سوخت تغییر کرده، سهم کارت شخصی به شکل محسوسی افزایش یافته است. نمونه قابل‌تأمل آن، اصلاح قیمت در آبان 1398 و همچنین اجرای نرخ سوم بنزین در آذر 1404 است.

طبق داده‌های رسمی، در این دو مقطع، سهم سوخت‌گیری با کارت شخصی در سال 1398 از حدود صفر در قبل از اجرای طرح افزایش قیمت، به حدود 80 درصد در ماه‌های دی 1398 تا فروردین 1399 رسیده است. همچنین در مقطع آذرماه سال 1404 سهم سوخت‌گیری با کارت شخصی در مدت کوتاهی از حدود 56 تا 57 درصد به 74 درصد رسید. از این زاویه، محدود کردن کارت جایگاه را می‌توان اقدامی برای بستن یکی از منافذ غیرشفاف شبکه توزیع سوخت دانست، نه صرفاً سیاستی که قصد محدود کردن مصرف مردم را داشته باشد. البته داده‌های رسمی نیز نشان می‌دهند این اقدام به کاهش مصرف منجر شده است.

با توجه به بن‌بست رسیدن ایده‌های قیمتی، یکی از ایده‌هایی که در حال حاضر روی میز سیاست‌گذار قرار دارد، ایجاد سازوکاری برای قابل رصد بودن مصرف بنزین است. مدافعان ایده تخصیص بنزین به کد ملی، این راهکار را مشابه سیستم توزیع هوشمند آرد و نان می‌دانند و می‌گویند در فقدان ایده‌های قیمتی، این راهکارها به‌رغم هزینه زیاد، آورده‌ای برای کشور ندارد. با این حال، در سمت مقابل این دیدگاه، مدافعان طرح معتقدند که در فقدان شرایط برای اجرایی‌شدن راهکارهای کاملاً قیمتی، می‌توان از ایده رصد مصرف بنزین برای کاهش و مدیریت مصرف استفاده کرد.